21. yüzyılda sporun bilimle ayrılmaz bir bütün olduğu artık herkesin malumu; ancak kimileri bu teknolojiyi neredeyse bir asır önce sahaya taşıyarak adeta kendi zaman kapsüllerini çoktan çalıştırmıştı.
Spor tarihinin akışını değiştiren ancak kameraların ve manşetlerin arkasında kalan en önemli figürler, atletlerin biyolojik sınırlarını yeniden tanımlayan fizyologlar, biyomekanik uzmanları ve veri analistleridir.
Bugün bile 1970-80’lerin Dinamo Kiev laboratuvarı denince akla hemen Lobanovsky gelir; oysa o muazzam sistemin beyni Anatoliy Zelentsov, adeta tarihin görünmez odasında unutulmuş bir dahidir!.
Modern antrenman biliminden ekipman tasarımına kadar bugünün rekorlarını mümkün kılan bu gizli kahramanlarına gelirsek;
En başta bizce Nobel ödüllü fizyolog Archibald Hill gelir.
Archibald Hill (Egzersiz Fizyolojisinin Kurucusu) 1922
Nobel Tıp Ödülü sahibi İngiliz fizyolog Archibald Hill, kendi de amatör bir koşucu olduğu için laboratuvarını atletizm pistlerine taşıdı.
** Katkısı: Kas kasılmasındaki ısı üretimini ve oksijen tüketimini ölçerek modern antrenman biliminin temel taşı olan VO2 max (maksimum oksijen tüketimi) ve “oksijen borcu” kavramlarını ortaya attı.
** Etkisi: Bugün dayanıklılık sporlarında kullanılan laktat eşiği testleri ve nabız bölgeleri doğrudan Hill’in 1920’lerde yaptığı deneylere dayanır.
Gideon Ariel (Spor Biyomekaniği ve Bilgisayar Analizi)
İsrail adına 1960 ve 1964 Olimpiyatları’nda disk ve gülle atmada yarışan Gideon Ariel, sporu bıraktıktan sonra 1970’lerde spor dünyasını bilgisayarlarla tanıştırdı.
** Katkısı: İnsan hareketlerini yüksek hızlı kameralarla kaydedip bilgisayar ortamında dijitalleştiren ilk yazılım sistemlerini geliştirdi.
** Etkisi: Meksika 1968’de efsanevi uzun atlama rekorunu kıran Bob Beamon’ın sıçrayışını analiz ederek atlama açılarının optimizasyonunu kanıtladı; ayrıca koşu ayakkabılarının taban teknolojilerinin geliştirilmesinde öncü rol oynadı.
Bengt Saltin (Kas Biyopsisi ve Lif Analizi)
İsveçli fizyolog Bengt Saltin, sporcuların kas yapısının genetik ve antrenmanla nasıl şekillendiğini hücresel düzeyde çözen isimdir.
** Katkısı: 1960’larda kas biyopsisi tekniğini sporcular üzerinde yaygınlaştırarak hızlı kasılan (Tip II) ve yavaş kasılan (Tip I) kas lifleri arasındaki farkları ortaya koydu.
** Etkisi: Sprinterler ile maratoncuların neden farklı antrenman ve beslenme (karbonhidrat yüklemesi gibi) protokolleri uygulaması gerektiğini bilimsel olarak kanıtladı.
Charles Reep (Futbolda Veri Analitiğinin Öncüsü)
İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri’nde muhasebeci olan Charles Reep, 1950’de elinde kalem ve kağıtla futbol maçlarındaki her pası not etmeye başladı.
** Katkısı: Binlerce maçı elle kodlayarak gollerin büyük çoğunluğunun 3 veya daha az pasla (özellikle top kazanıldıktan hemen sonraki geçiş anlarında) atıldığını keşfetti.
** Etkisi: O dönem “uzun top” taktiğinin aşırı yorumlanmasına yol açsa da, modern futboldaki xG (Gol Beklentisi) ve gegenpressing (karşı pres) gibi veri odaklı taktiklerin atası kabul edilir.
Bill James (Sabermetrics ve Spor İstatistiği Devrimi)
1970’lerde bir konserve fabrikasında gece bekçiliği yaparken beyzbol istatistiklerini yeniden yazan Bill James, geleneksel spor istatistiklerinin (vuruş ortalaması gibi) yanıltıcı olduğunu savundu.
** Katkısı: Sabermetrics adını verdiği metodolojiyle, bir oyuncunun takıma gerçek skor katkısını ölçen gelişmiş metrikler (OPS, Win Shares vb.) üretti.
** Etkisi: Oakland Athletics’in düşük bütçeyle mucize yarattığı Moneyball hikayesinin mimarı oldu; ardından basketbol (NBA’de üçlük devrimi) ve futbol kulüplerinin veri departmanları kurmasının önünü açtı.
Chester Kyle (Sporda Aerodinamik Devrimi)
Kaliforniya Eyalet Üniversitesi’nde makine mühendisliği profesörü olan Chester Kyle, 1970’lerde rüzgar tünellerini uçaklar yerine bisikletçiler için kullanmaya başladı.
** Katkısı: Hava direncinin bisikletçinin hızını belirleyen en büyük faktör olduğunu kanıtladı; damla şeklindeki aerodinamik kaskları, disk tekerlekleri ve tek parça taytları tasarladı.
** Etkisi: 1984 Los Angeles Olimpiyatları’nda ABD bisiklet takımının bu tasarımlarla madalyaları toplamasının ardından aerodinamik, motor sporları dışındaki tüm hız sporlarının merkezine oturdu.
Uzmanlık Alanı, Yarattığı Kırılma
Bilim İnsanlarının Spor Dünyasındaki Mirası diye de tek kelimeye indirirsek;
Archibald Hill: Fizyoloji, VO2 max ve oksijen tüketimi ölçümü
Gideon Ariel: Biyomekanik Hareketin bilgisayarla dijital analizi
Bengt Saltin: Hücresel Biyoloji, Kas lifi tipleri ve karbonhidrat yüklemesi
Charles Reep: Maç Analizi, İlk sistematik pas ve pozisyon veri tabanı
Bill James: İstatistik Sabermetrics ve Moneyball ekosistemi
Chester Kyle: Aerodinamik Rüzgar tüneli testleri ve aero ekipmanlar
