Futbolun Gizli Dahisi: Anatoliy Zelentsov ve Lobanovskiy’nin Bilim Laboratuvarı
İnternetin ve akıllı telefonların olmadığı, ama futbol sevgisinin saf haliyle yaşandığı o yılların çocuklarıydık. Dilimizde bir Dinamo Kiev efsanesi… Futbol dünyasının ’21. yüzyılın takımı’ “uzay çağı takımı”, “geleceğin takımı” olarak ezberlediği o dev ekiple, İzmir’de Beşiktaş karşısında yüzleşiyoruz.
Takvim yaprakları 1987’yi gösteriyor. İçimde sanki dünyanın en büyük müzik grubu Beatles konser verecekmiş gibi tarifsiz, çocuksu bir heyecan var. Şampiyon Kulüpler Kupası çeyrek final ilk maçı için İzmir’deyiz; İstanbul’u esir alan o ezeli kar ve tipi yüzünden UEFA’nın İzmir’e taşıdığı o tarihi gecede, ben de tribünündeyim.
Blokhin’li ve Belanov’lu o makine düzeni, 11 kişi ama sanki tek mikroorganizma sadece 5-0’lık bir skorla geçip gitmiyor; sahadakiler bize futbolun gelecekteki yüzünü 40 sene önce göstererek akıl almaz bir şok yaşatıyordu.
Aslında bu makine düzenine yabancı değildik. Sadece on ay evvel, 1986 Mayıs’ında Lyon’daki Gerland Stadyumu’nda Atletico Madrid’i 3-0’la sahadan sildikleri Kupa Galipleri Kupası finalinde de TRT karşısında büyülenmiş, ‘bunlar insan değil!’ diye hayretle izlemiştik.
Ama televizyonun o günkü ilkel teknolojisi ve topun peşinden koşan dar kadrajıyla izlemek başka, o devrimi tribünden canlı yaşamak bambaşka. Bütün sahayı tek bakışta gördüğünüz an zihninizde tek bir cümle yankılanıyor: ‘Ya bu adamlar sahaya 11 kişiden fazla çıkmış, ya da biz eksik oynuyoruz!”
Futbol tarihindeki en büyük devrimler genellikle yeşil sahalarda, taktik tahtalarının başında ya da efsanevi teknik direktörlerin soyunma odası konuşmalarında doğmuş gibi anlatılır. Oysa modern oyunun temellerini atan en radikal dönüşüm, 1970’lerin başında Kiev’deki bir araştırma enstitüsünde, bir futbol fanatiği ile bir kibernetikçinin yollarının kesişmesiyle başladı.
Valeriy Lobanovskiy futbolun ikonik yüzüydü, hepimiz biliriz; fakat sahadaki o meşhur “geleceğin futbolu” makinesinin asıl beyni, adını çok az kişinin bildiği bir dahiydi: Anatoliy Zelentsov!
Zelentsov Kimdir ve Bu Ortaklık Nasıl Başladı?
Anatoliy Zelentsov, Kiev Enstitüsü’nde biyoenerji, matematik ve kibernetik alanlarında uzmanlaşmış bir bilim insanıydı. 1972 yılında tesadüfen bir araya geldiklerinde, ikisinin de futbola bakışı dönemin çok ötesindeydi.
O dönem Dnipro takımını çalıştıran Lobanovskyi, sezgiye dayalı, “gönül usulü” antrenmanlardan sıkılmış, futbolu matematiksel bir kesinlikle çözmek istiyordu. Zelentsov ise sporun fiziksel ve biyolojik süreçlerinin formüllerle optimize edilebileceğine inanıyordu.
İkili kısa sürede ayrılmaz bir ikili oluşturdu ve Zelentsov, Lobanovskyi ile birlikte Dinamo Kiev’in yolunu tuttu. Orada, dünya futbol tarihinin ilk profesyonel araştırma laboratuvarını kurdu. Bu merkez, futbol dünyasında kısa sürede “Zelentsov Merkezi” adıyla efsaneleşecekti.
Bilimsel Futbolun Az Bilinen Detayları ve Devrimci Yöntemleri
Zelentsov ve Lobanovskyi, futbolu 22 bireyin rastgele koşturduğu bir oyun değil, birbirine bağlı 22 parçadan oluşan sibernetik bir ekosistem olarak ele aldı. O dönem için akıl almaz olan bu sistemin arkasında yatanlar bunlardı:
** Biyoenerji ve “Koalisyon Eylemleri”: Zelentsov, oyuncuların maç içindeki enerji tüketimini (VO2 max) ve yorulma eşiklerini laboratuvarda inceledi. Futbolun bireysel yeteneklerden çok, oyuncuların anlık olarak kurduğu geometrik bağlara yani “koalisyon eylemlerine” dayandığını kanıtladı. Saha matematiksel bölgelere ayrıldı ve her oyuncunun görevi buna göre hesaplandı.
** Erken Dönem Bilgisayar Modellemesi: 1970’lerde bilgisayarlar devasa odaları kaplayan hantal makinelerken, Zelentsov maç verilerini (pas yüzdeleri, kat edilen mesafeler, sprintler) işlemek için özel algoritmalar yazdı. Maç sonu soyunma odasında klasik bir “fırça” atılmaz; duvara asılan istatistiki grafikler ve hata analizleri üzerinden konuşulurdu.
** Ünlü “Yüzde 18 Kuralı”: Zelentsov’un veriler üzerinden bulduğu en çarpıcı teori hata toleransıydı. Yapılan analizler, bir takımın maç boyunca yaptığı teknik ve taktik hataların oranı %18’i geçmediği takdirde o maçın kaybetme ihtimalinin neredeyse sıfırlandığını gösteriyordu. Dinamo Kiev’in o efsanevi pres disiplini, bu hata oranını minimumda tutmak üzerine kuruluydu.
Uzay Teknolojisi ve Nörobilim Sahada
Zelentsov’un arkasındaki en büyük güçlerden biri, Sovyetler Birliği’nin uzay yarışında kullandığı teknolojilere erişebilmesiydi. Dinamo Kiev’in tesisleri adeta gizli bir uzay üssünü andırıyordu:
Sarı Gözlükler ve Nörobilim: Zelentsov sadece kas gücüyle ilgilenmiyordu. Oyuncuların reaksiyon hızını artırmak için stroboskopik (kesik ışık veren) gözlükler kullanıyor; futbolun ayakların değil, milisaniyeler içinde karar veren beyinlerin oyunu olduğunu o yıllardan görüyordu.
Basınç Odaları ve Uzay Tıbbı: Kozmonotların yerçekimsiz ortama adaptasyon süreçlerini inceleyen Sovyet bilim insanlarıyla ortak çalışan Zelentsov, bu teknolojiyi futbolcuların yorgunluk tespiti ve laktik asit birikimini ölçmek için uyarlamıştı. Oyuncuların maç sonu toparlanma (recovery) süreleri uzay teknolojisi ürünü cihazlarla hesaplanıyordu.
“Futbolun Şarkısı”: Dinamik Koordinasyon Modelleri
Zelentsov’un en radikal teorisi, takımı mekanik parçalar yerine organik bir ekosistem olarak görmesiydi. Ona göre sahada 22 oyuncunun hareketi adeta müzikal bir senfoniydi; bir oyuncunun hatalı koşusu, tüm orkestranın akordunu bozuyordu.
Lobanovskiy maç esnasında kulübeden taktik verirken aslında Zelentsov’un laboratuvarda önceden simüle ettiği “senaryo ağaçlarından” birini uyguluyordu. Sahada sürprizlere yer yoktu; her şey önceden hesaplanmıştı!.
“Oksijen Boruları” ve Karpat Dağları’ndaki Gizli Kamplar
Dinamo Kiev’in fiziksel üstünlüğü sadece laboratuvardaki testlerle sınırlı değildi; Zelentsov takımı olağanüstü zorlu doğa kamplarına da sokuyordu.
Sezon öncesi hazırlık kampları için Karpat Dağları’nın yüksek rakımlı ve neredeyse erişilmez noktalarını seçiyordu.
Futbolcular, sırtlarında özel oksijen tüpleri ve laktik asit ölçüm cihazlarıyla dağ tırmanışları yapıyor; Zelentsov ise bu zorlu fiziksel sınır testlerinde oyuncuların vücutlarının oksijeni nasıl kullandığını saniyede bir kaydediyordu.
Dinamo Kiev’in 90 dakika boyunca rakibini boğan o meşhur temposu, işte bu dağlarda yazılan gizli formüllerin eseriydi!.
Mirası: Modern Futbolun Gizli Mimarı
Bugün Pep Guardiola’nın pozisyonel oyununda, Jürgen Klopp’un gegenpress felsefesinde, GPS yeleklerinde, xG (beklenen gol) analitiğinde ve kulüplerin arkasındaki devasa veri analizi departmanlarında Anatoliy Zelentsov’un izleri var.
Kısacası için futbol; mesafe, hız, alan, zamanlama ve kolektif hareketti. Oyuncuların sahadaki konumlarını, koşu mesafelerini ve takımın birlikte nasıl hareket edeceğini neredeyse matematiksel bir problem gibi ele alıyordu.
Bugün “veri analizi”, “yüksek yoğunluklu pres”, “geçiş oyunu” ve “takım kompaktlığı” gibi kavramları doğal karşılıyoruz ama bahsettiğimiz seneler 1970-80’ler!.
Valeriy Lobanovskyi kupaları kaldıran ve kameraların önündeki adamdı; ancak Anatoliy Zelentsov, futbolu sezgisel bir sanat olmaktan çıkarıp kesin bir mühendislik bilimine dönüştüren gerçek dahiydi. Adı geniş kitleler tarafından hala pek bilinmese de, bugün izlediğimiz modern futbolun kodlarını o devirde yazdı dersek inanın hiç abartmış olmayız.
Yazarın diğer yazıları için tıklayın
mail: burak.belgen@abcspor.com
twitter: @BurakBelgen
