Yips Hastalığı Nedir?
Sporcuların görünmez düşmanı olarak özellikle 21. yüzyılla beraber nam salmış (aslında çok eskiden beri var), akıl ve beden arasındaki zihinsel bağlantı kopukluğu. Yani tükenmişlik sendromunun mental anlamdan fiziki hale geçmesi de diyebiliriz.
Mesela antrenmanda her şey mükemmeldir ama sıra maça geldiğinde en basit hareket bile imkansız hale gelir. El titrer, kaslar kilitlenir, zihin “dur” der. İşte bu durum çoğu zaman Yips hastalığı olarak adlandırılır.
En başta golf olmak üzere, tenis, dart, kriket, beyzbol gibi ince beceri gerektiren sporlarda daha çok görülür. Ani ve kontrol edilemeyen kaş kasılmaları ya da hareket bozukluklarıyla ortaya çıkan bir durumdur. Tıbbi literatürde net bir hastalık tanımı olmasa da, performansı ciddi şekilde etkileyen nörolojik ve psikolojik bir problem olarak kabul edilir.
Golfle özdeşleşme nedeni de; tarihin en ünlü golf figürlerinden Tiger Woods’un da bu radara yakalanmış olmasıdır!.. Özellikle kısa putt vuruşlarında ciddi sorunlar yaşadı. Yıllarca teknik değiştirdi, putter stilini yeniledi ve sonunda bunun mental + nörolojik bir problem olduğunu kabul etti. Ve şu acı cümleyi kurmuştu; “Ne yapmam gerektiğini biliyorum ama elim beni dinlemiyor.”
Golfe bir de örnek de Bernhard Langer. Lucas Glover da bir başka önemli Golf ikonu. 2009 US Open şampiyonu, yani kariyerinin zirvesini görmüş bir golfçü iken Yips yüzünden çok sert bir serbest düşüş yaşamıştı.
Beyzbol dendiğinde de iki ünlü isim; Chuck Knoblauch ve Rick Ankiel ilk aklımıza gelenler.
Dart için de Yips pençesine yakalanmış en bilinen isim Eric Bristow. Dart dünyasının efsanesi kariyerinin zirvesindeyken Yips’e yakalanmış, ve performansı hızla düşmüştü. Dartta Yips, ok atma anında parmak kilitlenmesi olarak görülüyor.
Tenis için de bir örnek vereceksek; Guillermo Coria...Resmi olarak Yips denmese de spor psikologları tarafından öyle yorumlandı. Çünkü servis atarken aniden donakalma, çift hatalar ve yoğun kaygı yasıyor, seyredenlerce bile bu vücut dili çok net anlaşılıyordu.
Bir cümleyle özetlersek en ilginç tarafı; sporcu ne yapması gerektiğini bilir, hatta yıllardır aynı hareketi kusursuzca yapıyordur. Ama o an vücut o komutu dinlemez, dinleyemez!..
Buna bir diğer dünya mega yıldızı örneği de Simone Biles. Olimpiyat Şampiyonu ünlü jimnastikçi, kariyerinde birkaç kez güçlü bir mental blok ile karşılaştı.
Jimnastikte gerçi buna Yips değil Twisties deniyor (sporcunun havadayken uzaysal farkındalığını kaybetmesi durumu), yani vücudunun nerede olduğunu bilemez hale gelmek. İkonik figür Tokyo 2020 Olimpiyatları’nda performansındaki kararlarda bozulma yaşamış ve bu yüzden bazı yarışlardan çekilmişti.
Ve doğal olarak bu spordaki tehlikesi daha büyük. Çünkü sadece kaybedilen bir yarış, madalya değil, kötü bir iniş riski demek; fiziksel hasar, kalıcı bir sakatlık riski de demek aynı zamanda!..
** Yips’in Belirtileri
Ani kasılmalar veya titreme
El, bilek ya da kolu kontrol edememe
Basit bir hareketi yaparken aşırı zorlanma
Performans sırasında panik hissi
“Yapamayacağım” düşüncesinin baskın hale gelmesi
Bazı sporcular bu belirtileri sadece müsabakada yaşar, yukarıda da belirttiğimiz gibi antrenmanda bazen hiçbir sorun olmaz.
** Yips Neden Olur?
Aşırı performans kaygısı ve stres
Mükemmeliyetçilik
Uzun yıllar tekrarlanan hareketlere bağlı nörolojik alışkanlık bozulmaları
Travmatik bir hata ya da başarısızlık deneyimi
Beyindeki motor kontrol ve kaygı merkezleri arasındaki uyumsuzluk
Bu yüzden Yips, “sadece psikolojik” ya da “sadece fiziksel” diye etiketlenemez. İki alanın kesişiminde durur.
Ama bu hastalığı sadece spora indirgemek olmaz. Mesela sahne korkusu olan bir müzisyende da benzer mekanizmalar, az da olsa görülebilir. Konser sırasında parmaklarını oynatamayan müzisyenle, sahneye çıkınca sesi titreyen şarkıcılar. Hatta ve hatta doktorlarda bile; ameliyat sırasında eli kilitlenen cerrahlar diye örneklendirebiliriz.
Yips Tedavi Edilebilir mi?
Net bir ilacı olması da, spor psikoloğu ile çalışma, nefes ve gevşeme teknikleri ile sıfırlanmasa da, azaltılabilir.
Hareket kalıplarını yeniden öğrenme, bilişsel davranışçı terapi, baskıyı azaltmaya yönelik zihinsel antrenmanlar, bazı vakalarda nörolojik destekler de önemlidir.
En kritik nokta ise sorunu inkar etmemektir. Yips’i görmezden gelmek ve geçmesi için doğal akışa bırakmak, genellikle durumu daha da derinleştirir.
Yips ikiye ayrılır (çoğu kişi bunu bilmez)
Psikolojik: Kaygı, travma ve baskı temelli ve Nörolojik: Fokal distoniye yakın, kas-sınır kaynaklı
Bazı sporcularda ikisinin karışımı görülür. Bu yüzden tek bir tedavi herkeste ise yaramaz.
En sık el–bilek bölgesinde görülür ama omuz, boyun, bacak, hatta nefes ritminde bile Yips benzeri kilitlenmeler yaşanabilir.
Belli bir algoritması yoktur. Bir sporcu kariyerinin başında mükemmelken; belki büyük bir hata, belki travmatik bir maç veya yoğun eleştiri sonucu oluşan baskı ile aniden ortaya çıkabilir. Yani öncesinde hiçbir işaret vermeyebilir!..
Son Söz olarak Yips hastalığı, sporcuların bedeninden çok zihniyle verdiği bir mücadeledir. Bu mücadelede yalnız olmadığını bilmek, yardım istemekten çekinmemek ve sürece sabırla yaklaşmak en güçlü adımlardır.
Eğer performansın seni yarı yolda bırakıyorsa, belki de sorun yeteneklerinde değil…
Belki sadece zihnin senden biraz nefes istiyordur diye de bitirelim yazıyı…
