BİR ŞEHRİN İKİ DİZİSİ, TEK ŞARKI: SARAYBOSNA DERBİSİ
Bosna-Hersek ve futbol…Henüz 90’ların başında, tüm dünyanın gözü önünde profesyonel katillerin kıyımına uğramış bir coğrafyanın sosyolojisinden bahsederken, tıpkı bombalar altındaki müzik gibi futbol da Bosna’nın en güçlü direniş hattıydı!.
Dünyanın herhangi bir coğrafyasında futbol rekabetinden bahsediliyorsa şablon bellidir: Ya sınıfsal bir uçurum vardır sahnede ya da dini ve etnik bir hesaplaşma… Ancak Saraybosna’ya yolunuz düştüğünde, futbolun bu sığ ezberleri Miljacka Nehrinin serin sularında erip gider. Burada rekabet, aynı şehrin sokaklarında büyüyen iki öz kardeşin, “Bu kentin en güzel şarkısını kim söyler?” kavgasıdır.
Saraybosna Derbisi (Sarajevski gradski derbi), bir tarafta fese rengini veren bordo-beyazlı FK Sarajevo, diğer tarafta demiryolu işçilerinin alın terini taşıyan mavi-beyazlı FK Željezničar’ın epik düetidir adeta…
55 Maçlık Bir Özgürlük Turnesi
İçlerinde Türk futbolunun da yakından tanıdığı Elvir Bolić gibi isimlerin bulunduğu 50 kişilik futbolcu kadrosu, Aliya’nın talimatıyla 13 ay sürecek sürgün benzeri bir dünya turnesine çıktı. Amaç hem yürütülen soykırımı uluslararası kamuoyuna haykırmak hem de ülkeye insani yardım toplamaktı.
Slovenya’dan Hırvatistan’a, Türkiye’den Suudi Arabistan ve Endonezya’ya kadar uzanan bu zorlu rotada futbolcular, her sabah memleketlerinden gelen bir yakınlarının ölüm haberiyle sahaya çıktılar.
Yüreklerindeki devasa acıya rağmen tam 55 müsabaka oynadılar. Savaş bittiğinde ülkelerine dönebilenlerin sayısı ise ne yazık ki sadece 13’tü.
Tıpkı 1958’de Cezayir Kurtuluş Cephesi (FLN) adına bağımsızlık bayrağını dalgalandıran Raşid Meklufi ve arkadaşları gibi, FK Sarajevo da futbol tarihinin en büyük sivil direnişlerinden birine imza attı.
Aynı Şehrin İki Şövalyesi: Bordo ve Mavi
Savaşın gölgesi çekildiğinde, Balkanlar’ın o köklü futbol kültürü kendi içindeki tatlı rekabete yeniden sarıldı. Bir şehirde futbol konuşuluyorsa, kural nettir: Rekabeti kimlikler besler. Saraybosna’da aynı şehrin şarkısını farklı tonlarda söyleyen iki kardeş bulunur: FK Sarajevo ve FK Željezničar.
FK Željezničar (Maviler / Plavi): 1921 yılında demiryolu işçileri tarafından imkansızlıklar içinde kurulan Željo, kültürel çeşitliliği barındıran taraftar profiliyle tanınır. Kaleleri, kentin kalbindeki Grbavica Mahallesi’dir.
Semt, kulüp ve stadyum öyle bir sacayağı oluşturmuştur ki; mahallede hayat maç gününün çok ötesinde, doğrudan bu stadın etrafında akar. Mazisinde bir UEFA Kupası yarı finali de barındırır.
FK Sarajevo (Bordo-Beyazlılar): 1946’da dönemin devlet aklı ve rejim yöneticileri tarafından “başkentin prestij takımı” olsun düşüncesiyle kuruldu.
Zorlu Yugoslavya Ligi’nde iki kez şampiyonluğa ulaşan bordo-beyazlıların mabedi olan Asim Ferhatović Hase (Koševo) Stadyumu kentin biraz dışında kaldığından, kulübün mekânsal ruhu doğrudan Başçarşı ile özdeşleşmiştir.
Sloganları ise geçmişe selam durur: “Boja fesa, boja tima” (Fesin rengi, takımın rengi).
Etnik Ezberleri Bozan Rekabet
Bosna’daki futbol iklimine dışarıdan bakan biri, rekabetin dinamiklerini Sırp, Hırvat ve Boşnak gerilimi üzerinden okuma kolaycılığına kaçabilir. Ancak Saraybosna derbisi bu şablonları yıkar.
Şehirde etnik temelli derbiler (Sarajevo ile Sırp kimlikli Slavija ya da Mostar’ın Hırvat ve Boşnak takımları Zrinjski-Velež kapışması) elbette mevcuttur; fakat Bosna futbolunun ana gerilimi kent-kır (merkez-taşra) çatışmasıdır.
Saraybosnalılar için etnik kökeni ne olursa olsun “Saraybosna dışındaki herkes” taşralıdır. Bu yüzden aynı dine ve millete mensup Zenica kentinin takımı Çelik Zenica ya da Mostar temsilcileri ile oynanan maçların tansiyonu, kent içi rekabetten bile daha sert geçebilir.
Börekçiler ve Çekirdekçiler
Saraybosna derbisinin sınıfsal ve politik okumaları da oldukça değişkendir. Tarihsel süreçte FK Sarajevo taraftarları Pitari (Börekçiler), Željezničar taraftarları ise Košpičari (Çekirdekçiler) olarak anılmıştır. Biri zenginliği, diğeri ise daha mütazı bir yaşamı temsil eden bu semboller günümüzde geçerliliğini yitirmiş, bu ekonomik ayrım muğlaklaşmış olsa da, tribündeki mizahın ana damarı olmaya devam eder!.
Eski Yugoslavya’nın o efsanevi “Tuna Ekolü” futbolunun mirasını taşıyan bu iki kulüp, tribün kültüründe de benzersizdir. Željezničar’ın tutkulu taraftar grubu The Maniacs (Manijaci) ile FK Sarajevo’nun Horde Zla (Kötülük Ordusu) grubu, tribün jargonuyla efsaneleşmiştir. Dahası, savaş yıllarında bu tribünlerin liderleri ve üyeleri kitlesel olarak cepheye gitmiş, vatan savunmasında en ön saflarda yer almıştır.
Siperlerden Tribünlere Uzanan Sadakat
Bu rekabeti dünya futbolundaki diğer derbilerden ayıran en acı ama en gururlu sayfa 1990’lardaki kuşatma yıllarında yazıldı.
Kuşatma altındaki kentte, Željezničar’ın evi Grbavica Stadyumu cephe hattında kalıp yakılırken; Sarajevo’nun Koševo Stadyumu’nun antrenman sahaları, bombadan ölen siviller için mezarlığa dönüştürüldü.
İki takımın tutkulu taraftar grupları — Željezničar’ın The Maniacs (Manijaci) grubu ile Sarajevo’nun Horde Zla (Kötülük Ordusu) grubu — formalarını çıkarıp aynı siperlerde kenti savunmaya koştular. Savaş bittiğinde, yakılan stadyumlar yine o taraftarların elleriyle inşa edildi.
Edin Džeko’yu dünya futboluna armağan eden Željo ile Saffet Sušić ve Asim Ferhatović gibi efsaneleri bağrından çıkaran Sarajevo’nun rekabeti; yalnızca 90 dakikalık bir müsabaka değil, acıyla yoğrulmuş bir coğrafyanın hayata tutunma biçimidir.
Bugün Bosna Premier Ligi finansal olarak Avrupa’nın gerisinde kalmış olabilir; ancak Bordo ve Mavi’nin karşı karşıya geldiği o 90 dakikalarda, kentin üzerine çöken taze börek kokusu ve Miljacka Nehrinin uğultusu bize tek bir şeyi fısıldar: Skorlar değişir, rejimler yıkılır, stadyumlar yakılır; ama aynı şehrin çocuklarının söylediği o ortak şarkı asla susmaz!.
