Yahudi Olimpiyatları: Maccabiah’ın Bilinmeyen Hikayesi
Dünyanın farklı ülkelerinden binlerce Yahudi sporcu, dört yılda bir İsrail’de bir araya geliyor.
Futboldan basketbola, yüzmeden atletizme, tenisten eskrime kadar onlarca branşta mücadele ediyorlar.
Bu organizasyonun adı Maccabiah.
Sık sık “Yahudi Olimpiyatları” olarak anılıyor.
Ancak Maccabiah yalnızca bir spor organizasyonu değil. Yaklaşık bir asırlık geçmişinde Avrupa’daki Yahudi gençliğinin kimlik arayışından Nazi dönemine, İsrail devletinin kuruluşundan Sovyetler Birliği’ne, diaspora ile İsrail arasındaki ilişkilerden 1972 Münih Katliamı’nın hafızasına kadar uzanan son derece sıra dışı bir hikaye barındırıyor.
Ve hikayenin başlangıcı sanıldığı gibi İsrail devletinin kurulmasıyla değil, taa 1912 Stockholm Olimpiyatları ile başlıyor.
Her şey 15 yaşındaki bir çocuğun fikriyle başladı
Maccabiah’ın fikir babası Joseph Yekutieli adında genç bir Yahudi spor tutkunuydu.
Yekutieli henüz 15 yaşındayken Stockholm Olimpiyatları’nı takip etti ve dünyanın dört bir yanındaki Yahudi sporcuların da benzer şekilde bir araya gelebileceği bir organizasyon fikrini geliştirmeye başladı.
Fakat bu fikir hemen hayata geçmedi. Yekutieli yıllarca plan üzerinde çalıştı, destek aradı ve siyasi ve sportif kurumların kapısını çaldı. 1928 yılında önerisini Yahudi Ulusal Fonu’nun yöneticilerinden Menachem Ussishkin’e sundu.
Hedef açıktı: Dünyanın dört bir yanındaki Yahudi sporcuları Filistin Mandası topraklarında bir araya getirmek.
Maccabiah’ın resmi tarihçesine göre bu fikir, uluslararası spor kuruluşlarının o dönemde ağırlıklı olarak devletleri tanıyan yapısı nedeniyle ciddi diplomatik ve organizasyonel engellerle karşılaştı.
İlk Maccabiah: 1932
Sonunda hayal gerçekleşti.
İlk Maccabiah, 28 Mart–6 Nisan 1932 tarihleri arasında Tel Aviv’de düzenlendi.
18 ülkeden 390 Yahudi sporcu organizasyona katıldı. Bugünkü rakamlarla karşılaştırıldığında küçük görünebilir. Ama dönemin şartları düşünüldüğünde bu olağanüstü bir organizasyondu.
Üstelik ilk oyunlarda sadece Avrupa ve Amerika’dan sporcular yoktu. Suriye ve Mısır dahil Arap ülkelerinden yaklaşık 60 sporcu da ilk Maccabiah’a katıldı.
İlk oyunların bütçesi bile sorun olmuştu
Bugün on binlerce kişinin izlediği dev bir organizasyondan söz ediyoruz. Ama ilk Maccabiah’ın mali kaynakları son derece sınırlıydı.
Yani “Yahudi Olimpiyatları” daha ilk organizasyonunda büyük bir ekonomik başarı hikayesi değildi. Asıl başarı, böyle bir organizasyonun gerçekleştirilebilmiş olmasıydı.
Sonra Avrupa’da tarih değişti
İlk Maccabiah’ın üzerinden sadece birkaç yıl geçti. Avrupa’da Nazi rejimi güçlenmeye başladı.
1935’te ikinci Maccabiah düzenlendi. Bu oyunların zamanlaması son derece önemliydi. Avrupa’daki Yahudiler için siyasi ve toplumsal ortam hızla kötüleşiyordu.
Spor organizasyonu artık yalnızca spor anlamına gelmiyordu.
Yahudi gençlerinin bir araya gelmesi, başka ülkelerde yaşayan topluluklarla bağ kurması ve Filistin’deki Yahudi toplumuyla temas etmesi giderek daha büyük anlam taşıyordu.
1948’den sonra her şey değişti
Üçüncü Maccabiah, 1950 yılında, İsrail devletinin kurulmasından sonra gerçekleştirildi.
Bu kez organizasyonun anlamı tamamen farklıydı. Yaklaşık 800 sporcu, 20 ülkeden İsrail’e geldi.
İlk kez oyunlar bağımsız İsrail devletinde yapılıyordu. Organizasyon sırasında Holokost’ta hayatını kaybeden milyonlarca Yahudi için anma duası da yapıldı.
Böylece Maccabiah’ın anlamı sadece “sporcuların yarışması” olmaktan daha da uzaklaştı.
Spor, diaspora, İsrail ve Yahudi tarihinin aynı sahnede buluştuğu bir sembole dönüştü.
İlginç ayrıntı: Başlangıçta sadece Maccabi üyeleri katılabiliyordu
Bugün dünyanın farklı ülkelerinden Yahudi sporcuların ulusal delegasyonlarla katıldığı Maccabiah’ın ilk dönemlerinde durum farklıydı.
1950’de önemli bir değişiklik yapıldı: Oyunlar, yalnızca Maccabi kulüplerinin üyelerine değil, tüm Yahudi sporculara açıldı.
Bu karar organizasyonun kapsamını ciddi şekilde genişletti. Artık Maccabiah yalnızca belirli bir spor hareketinin organizasyonu değil, dünya Yahudi toplumunun daha geniş bir spor buluşması haline gelmeye başladı.
Olimpiyatlarla ilişkisi ne?
Maccabiah’ın adı nedeniyle sık sık gerçek Olimpiyatlarla karşılaştırılıyor.
Ancak önemli bir ayrım var: Maccabiah, Uluslararası Olimpiyat Komitesi’nin düzenlediği Olimpiyat Oyunları değildir.
Bununla birlikte organizasyonun olimpik spor sistemiyle tarihsel bir bağlantısı var.
1950’lerin sonlarında Maccabi World Union’ın olimpik statüde bir kuruluş olarak tanınması ve Maccabiah’ın bölgesel yarışma statüsü kazanması organizasyonun uluslararası spor dünyasındaki konumunu güçlendirdi.
Dolayısıyla “Yahudi Olimpiyatları” ifadesi daha çok organizasyonun ölçeğini, formatını ve sembolik konumunu anlatan bir tanımlama.
Maccabiah’tan Olimpiyat şampiyonları da geçti
Maccabiah’ın en ilginç özelliklerinden biri de bazı ünlü sporcuların burada yarışmış olması.
Bunların arasında olimpiyat şampiyonları ve dünya çapında yıldızlar bulunuyor.
Örneğin Mark Spitz, 1969 Maccabiah’ında yarıştı. Spitz daha sonra 1972 Münih Olimpiyatları’nda yedi altın madalya kazanarak spor tarihine geçti.
Sadece efsane yüzücü Spitz değil. bir başka Olimpiyat altınlı ünlü yüzücüler; Jason Lezak, Lanny Kayzelburg, Anthony Ervin
Yine Olimpiyatlara damga vurmuş ünlü jimnastikçiler; Kerri Strug, Aly Raişman, Ágnes Keleti
2004 Atina’da iki Olimpiyat altını kazanan tenisçi; Nicolas Massu
Tüm zamanların en güçlü kadın satranç oyuncularından; Judith Pulgar ve adını eklemediğimiz onlarca isim geçti Maccabiah tarihinden..
Yani Maccabiah bazı sporcular için yalnızca bir Yahudi spor buluşması değil, uluslararası kariyerlerinin önemli duraklarından biri oldu.
Ve en acı sayfa: Münih 1972
Maccabiah tarihinin en sembolik dönemlerinden biri, 1972 Münih Olimpiyatları’nda yaşanan terör saldırısının ardından geldi.
Münih’te İsrail Olimpiyat kafilesine yönelik saldırıda 11 İsrailli sporcu, antrenör ve görevli öldürüldü. Bir Alman polisi de hayatını kaybetti.
Bir yıl sonra, 1973 Maccabiah’ında bu sporcular özel olarak anıldı. Açılış töreninde 11 meşale, Münih’te öldürülen 11 İsraillinin anısına yakıldı.
Bu, Maccabiah’ın spor ile hafıza arasındaki bağının en güçlü sembollerinden biri haline geldi.
Maccabiah neden dört yılda bir?
Organizasyonun ilk yıllarında takvim farklıydı.
Ancak 1953’te düzenlenen dördüncü Maccabiah’ın ardından oyunların dört yılda bir yapılması kararlaştırıldı. Böylece Maccabiah’ın takvimi uluslararası büyük spor organizasyonlarıyla paralel hale getirilmeye çalışıldı.
Bugün de dört yıllık sistem devam ediyor.
Bugün ne kadar büyük?
İlk Maccabiah’da 390 sporcu vardı. Bugün ise rakamlar bambaşka.
Maccabiah’ın resmi verilerine göre organizasyon 80’den fazla ülkeden 10 binden fazla sporcuyu, 45’ten fazla spor branşını ve on binlerce seyirciyi bir araya getiriyor.
Bu nedenle organizatörler Maccabiah’ı dünyanın en büyük Yahudi spor organizasyonu ve dünyanın en büyük çok branşlı spor etkinliklerinden biri olarak tanımlıyor.
Sadece profesyoneller yarışmıyor
Maccabiah’ın başka bir bilinmeyen yönü de organizasyonun yalnızca elit sporculara yönelik olmaması.
Bugün dört ana kategori bulunuyor:
Open: Üst düzey sporcular
Junior: 15–18 yaş grubu
Masters: Veteran sporcular
Paralympic: Engelli sporcular
Dolayısıyla organizasyon çocuklardan veteranlara, profesyonellerden amatörlere kadar geniş bir kitleyi kapsıyor.
Türkiye’nin de Maccabiah tarihinde yeri var
Maccabiah’ın Türkiye ile bağlantısı da dikkat çekici. Türkiye’den Yahudi sporcular geçmiş dönemlerde organizasyona katıldı.
1993 yılında, 24 yıllık aranın ardından Türkiye’den 77 sporcu ve kafile görevlisi Maccabiah’a katıldı.
Bu kafile, İstanbul’daki Maccabi hareketinin yeniden canlanan faaliyetleriyle bağlantılıydı.
Daha da ilginci, Türkiye 1973 Maccabiah’ına delegasyon göndermemiş ve daha sonra 24 yıl boyunca oyunlarda yer almamıştı.
Bir spor organizasyonundan çok daha fazlası
Maccabiah’ın yaklaşık bir asırlık hikayesine baktığımızda karşımıza yalnızca madalyalar ve rekorlar çıkmıyor.
1912’de başlayan bir fikir…
1932’de 390 sporcuyla gerçekleştirilen ilk organizasyon…
1930’ların Avrupa’sındaki antisemitizm…
Holokost…
1948’de İsrail devletinin kurulması…
Diaspora Yahudileri ile İsrail arasındaki bağ…
Münih 1972’nin acı hatırası…
Ve bugün 80’den fazla ülkeden gelen 10 binden fazla sporcu…
İşte Maccabiah’ın asıl hikayesi burada.
Bu yüzden Maccabiah’a yalnızca “Yahudi Olimpiyatları” demek, organizasyonun hikayesinin önemli bir bölümünü kaçırmak anlamına geliyor. Çünkü bu oyunlar aynı zamanda sporun, kimliğin, göçün, hafızanın ve toplumsal dayanışmanın kesiştiği yaklaşık yüz yıllık bir tarih.
** Türkçede bazen “Makkabiya” veya farklı yazımlar görülebiliyor ama organizasyonun resmî adı İngilizce/uluslararası kullanımda Maccabiah Games.
İbranice adı ise המכביה (HaMaccabiah).
