Bugün Avrupa kulüp futbolunun vitrininde Şampiyonlar Ligi, Avrupa Ligi ve Konferans Ligi sıralanıyor; ama 1950’lerin ortasında başlayan ve 1971’de noktalanan Fuar Şehirleri Kupası (Inter-Cities Fairs Cup), Avrupa kupaları tarihinin en tuhaf, en romantik ve en az bilinen projelerinden biri olarak duruyor.
Üstelik bugün “kupa-3” dendiğinde akla Konferans Ligi gelse de, tarihsel soy ağacına bakıldığında Fuar Şehirleri Kupası’nın yeri sandığımızdan çok daha ilginç bir tartışma barındırıyor!.
Ne Zaman, Kim Başlattı ve Hangi Amaçla Kuruldu?
1955 yılında başladı. Fikrin mimarı İsviçreli futbol yöneticisi Ernst Thommen idi; projede daha sonra FIFA başkanlığı da yapacak Stanley Rous ile İtalyan Ottorino Barassi gibi isimlerin de desteği bulunuyordu.
Amaç ise futbol romanticizminin ötesinde, savaş sonrası Avrupa’sının ticari ve diplomatik hareketliliğine dayanıyordu: Uluslararası ticaret fuarlarına ev sahipliği yapan şehirlerin birbirini ağırlaması, bu fuarların görünürlüğünü artırmak ve Avrupa kentleri arasında kültürel/ekonomik köprü kurmak isteniyordu.
İlk sezonda takımlar bugünkü gibi doğrudan lig sıralamasına göre değil, fuar düzenleyen kentlerin temsilcileri olarak turnuvaya dahil ediliyordu. İlk organizasyonun 1955’ten 1958’e kadar tam üç yıl sürmesinin nedeni de buydu: maçlar, ticaret fuarlarının tarihleriyle ve yerel lig takvimleriyle çakışmayacak şekilde aralıklarla oynanıyordu.
Tek Şehir, Tek Takım” Kuralı ve Karma Ekipler
Turnuva, lig sıralamasından ziyade uluslararası ticaret fuarı düzenleyen şehirleri temsil etme fikriyle kurulduğu için ilk yıllarda “bir şehirden yalnızca bir takım katılabilir” kuralı uygulanıyordu.
Londra, Belgrad, Kopenhag veya Frankfurt gibi birden fazla güçlü kulübün bulunduğu şehirler, tek bir kulüp seçmek yerine şehirdeki farklı takımların oyuncularından oluşan şehir karmaları kurdu.
Örneğin ilk finalde Barcelona’nın rakibi; Chelsea, Arsenal, Tottenham ve West Ham gibi kulüplerin oyuncularından kurulu Londra Karması idi.
• Futbol sahasındaki 11 oyuncuyu simgeleyen Roma rakamı “XI”, klasik bir kulüp takımı yerine o şehrin kulüplerinden derlenen “karma 11” anlamında kullanılıyordu.
• London XI Örneği: Mesela Londra’dan tek bir kulüp yerine Arsenal, Chelsea, Tottenham ve West Ham gibi kulüplerin oyuncularından kurulan karma bir takım ismi gibi…
Ne Zaman ve Neden Sona Erdi? İlk ve Son Kazananlar
Toplam 13 edisyon oynanan turnuva, 1970–71 sezonunun ardından sona erdi. Yerini 1971–72 sezonundan itibaren UEFA Kupası aldı.
İlk Kazanan FC Barcelona, çift ayaklı finalde London XI takımını Stamford Bridge’de 2-2 ve Camp Nou’da 6-0 mağlup ederek (toplamda 8-2) kupanın ilk şampiyonu oldu.
Son Kazanan (1970–71): Leeds United, Juventus ile oynadığı iki maçlık finalde toplam 3-3 berabere kalmasına karşın deplasman golü kuralıyla kupayı ikinci kez müzesine götürdü ve organizasyonun son şampiyonu olarak tarihe geçti.
En Başarılı Kulüp: Toplam 3 şampiyonluk (1958, 1960, 1966) ve 1 ikincilikle Barcelona zirvede yer aldı.
Gururumuz Göztepe
** Göztepe’nin Fuar Şehirleri Kupası’ndaki o tarihi sezonu 1968–69 sezonudur.
İzmir Enternasyonal Fuarı sayesinde organizasyona katılan temsilcimiz, bu turnuvada yarı finale kadar yükselerek Türk futbolunun Avrupa kupalarındaki en unutulmaz yürüyüşlerinden birine imza atmış; aynı sezon Türkiye Kupası’nı da müzesine götürerek altın çağının en parlak sayfalardan birini yazmıştı!.
Kupayı Ebediyen Kazanmak İçin Oynanan Özel Veda Maçı (1971)
Turnuva 1971’de sona erdirilip orijinal gümüş kupanın kime kalacağı sorusu gündeme geldiğinde ilginç bir formül bulundu: Kupanın en başarılı takımı olan Barcelona (3 şampiyonluk) ile son şampiyon Leeds United (2 şampiyonluk), kupanın ebedi sahibini belirlemek üzere tek maçlık özel bir finalde karşı karşıya getirildi.
22 Eylül 1971’de Camp Nou’da oynanan bu tarihi veda maçını 2-1 kazanan Barcelona, orijinal Fuar Şehirleri Kupası’nı sonsuza dek müzesine götürme hakkı kazandı.
UEFA’nın “Benim Kupam Değil” İnadı
Fuar Şehirleri Kupası, 1971’de yerini doğrudan UEFA Kupası’na (bugünkü Avrupa Ligi) bırakmış olsa da UEFA bu turnuvayı resmi UEFA müsabakası olarak kabul etmez!.
Gerekçesi basittir: turnuvayı UEFA değil, bağımsız bir Fuar Şehirleri Komitesi organize etmiştir. Bu nedenle Barcelona’nın 3, Leeds United’ın 2 veya Valencia’nın 2 Fuar Şehirleri Kupası şampiyonluğu, UEFA’nın resmi kupa listelerinde yer almaz; buna karşın FIFA bu kupayı kulüplerin büyük uluslararası başarıları arasında sayar diye de ekleyelim.
Kura Çekimi Yerine “Yazı-Tura” ile Tur Atlanan Dönem
Turnuvanın büyük bölümünde seri penaltı atışları henüz futbol kurallarına girmemişti. İki maç sonunda eşitlik bozulmazsa uzatmalar oynanıyor, yine eşitlik varsa (deplasman golü kuralının uygulanmadığı yıllarda) hakemin para atışı (yazı-tura) ile tur atlayan takım belirleniyordu.
1960’larda pek çok Avrupa gecesinin kaderi saha ortasında havaya atılan bir madeni parayla çizildi.
Özetlersek; ticaret fuarlarından doğup kulüp futbolunun en sert, en romantik eleme gecelerine dönüşen o dünya bugün arşivlerin gölgesinde dursa da soru aynı: o geceyi efsane yapan şey resmî istatistikler miydi, yoksa bir kentin, bir semtin ya da bir takımın hiç yenilmeyecekmiş gibi o çime basması mı?
Fuar Şehirleri Kupası tam da bu yüzden eskimez; çünkü gerçek tarih, kayıt defterlerine sığmayan o cesur yürüyüşlerde ve para atışıyla çizilen kaderlerde saklanır!.
